Pierwszą rzeczą, której dotyka noworodek przychodzący na świat, jest tkanina—ręcznik lub koc owinięty wokół jego wstrząśniętego małego ciała. A tekstylia należą również do ostatnich rzeczy, które nas dotykają, gdy umieramy, niezależnie od tego, czy towarzyszą ciału w zaświaty, czy rozkładają się wraz z nim. Od strojów żałobnych i rytuałów pogrzebowych po zachowywanie ubrań bliskich—moda i śmierć są nierozerwalnie splecione w różnych kulturach i przez stulecia. „Ludzie tak naprawdę nie rozmawiają o śmierci. Wprawia nas to w zakłopotanie, a przecież jest to jedna z niewielu pewnych rzeczy w życiu" — zauważa dr Denise Green, antropolożka mody, profesor Cornell University i dyrektorka uniwersyteckiej Kolekcji Kostiumów i Tekstyliów, archiwum ponad 10 000 obiektów sięgających XVII wieku. „Myślę, że to prawdopodobnie jeden z powodów, dla których radzimy sobie z uczuciami związanymi ze śmiercią poprzez ubrania, które nosimy."
W różnych kulturach tekstylia odgrywały rolę w nawigowaniu przejścia między życiem a śmiercią. Podczas badań nad tekstyliami i tożsamością wśród ludu Hupacasath z Wyspy Vancouver Green napotkała tradycje, w których ubrania zmarłego palono, aby uwolnić jego więzi ze światem fizycznym, pozwalając mu wyruszyć poza horyzont. Tymczasem wśród ludu Toraja w Indonezji zmarli są tradycyjnie owijani w warstwy wzorzystych tkanin pogrzebowych, a ceremonialne płócienne sztandary symbolizują ścieżkę duszy do zaświatów. W Ghanie lud Asante historycznie nosił żałobne tkaniny adinkra—duże owijacze z tkaniny stemplowane symbolicznymi wzorami za pomocą rzeźbionych tykw i naturalnych barwników, aby przekazać związek z przodkami.
Poza rytuałami pogrzebowymi śmierć może również zmienić znaczenie ubrań, które po sobie zostawiamy. „Uwielbiam to, jak nawet we współczesnych tradycjach śmierć może zmienić biografię przedmiotu ubrania, gdzie czyjś wytarty T-shirt, który nosił w każdy weekend, staje się najcenniejszą własnością jego wnuków lub bliskich po jego śmierci" — mówi badaczka mody Sephra Lamothe, której badania doktoranckie na Cornellu dotyczą mody i śmierci.
W społeczeństwach zachodnich odzież rozwinęła rozbudowany język wizualny żałoby, komunikując żal poprzez kolory, tkaniny i akcesoria. Starożytni Rzymianie nosili ciemne wełniane togi zwane togae pullae, aby okazać żałobę, podczas gdy średniowieczna Europa rozwinęła bogatą kulturę wizualną wokół śmierci, w tym danse macabre, alegorię przedstawiającą Śmierć prowadzącą ludzi ze wszystkich warstw społecznych, oraz memento mori, symboliczne przypomnienia o śmiertelności często przedstawiające czaszki i szkielety. W okresie renesansu czarne stroje żałobne, welony i nakrycia głowy wyróżniały pogrążonych w żałobie europejskich arystokratów. Gdy w XVIII wieku rozszerzyły się klasy kupieckie i średnie, moda żałobna niegdyś zarezerwowana dla klas wyższych stała się coraz bardziej powszechna.
W epoce wiktoriańskiej, szczególnie po śmierci księcia Alberta w 1861 roku i następujących po niej czterech dekadach żałoby królowej Wiktorii, żałoba przekształciła się w rozbudowany system etykiety społecznej. „Noszenie tych ubrań było sposobem powiedzenia tego ludziom wizualnie. Był to materialny, symboliczny akt mowy, który mówił wszystkim: 'Oto gdzie jestem'" — wyjaśnia Green. Wdowy początkowo nosiły matową czarną krepę, zakrywające suknie i mocno welonowe czepce, zanim stopniowo przechodziły do jedwabiu, koronki, biżuterii z gagatu i stonowanych odcieni szarości, fiołkowego różu i liliowego. Biżuteria żałobna mogła nawet zawierać włosy zmarłego; Lamothe wspomina badania nad wiktoriańskimi naszyjnikami z włosów, elementami, które pozwalały noszącym je czuć „ostatnie ślady ciała zmarłego na swojej skórze". Jednak te konwencje mogły być równie restrykcyjne, co ekspresyjne, szczególnie dla kobiet, od których oczekiwano publicznego odgrywania żałoby zgodnie z przepisanymi zasadami społecznymi. W XX wieku strój żałobny stał się przemysłem komercyjnym, z gotowymi ubraniami i akcesoriami sprzedawanymi przez domy towarowe i katalogi. Jednak gdy czerń stała się definiującym kolorem współczesnej mody—najsłynniej poprzez małą czarną Gabrielle Chanel z 1926 roku—jej związek z żałobą stopniowo się rozluźniał. „Przyjęcie czerni do codziennego ubioru w pewnym sensie usunęło zdolność identyfikowania ludzi pogrążonych w żałobie w świecie" — mówi Green. „Ale uwolniło też ludzi pogrążonych w żałobie od poczucia, że muszą nosić czerń przez cały czas." Wyszukane welony i sztywne kodeksy ubioru stopniowo ustępowały bardziej osobistym wyrazom żalu, podczas gdy czarne sukienki i krawiectwo stały się trwałymi elementami garderoby.
Jednak nawet gdy konwencje stroju żałobnego zanikały, ich wpływ trwał—od wiktoriańskich inspiracji koronką i welonami po romantyczną ciemność współczesnej mody gotyckiej. Na wybiegu projektanci kontynuowali eksplorację śmiertelności poza tradycjami żałoby, konfrontując się ze śmiercią, żalem i zaświatami poprzez coraz bardziej pomysłowe wyrażenia, od kolekcji Alexandra McQueena „Dante" z jesieni 1996 roku po kolekcję Comme des Garçons „The Ceremony of Separation" z jesieni 2016 roku. Jak zauważa Green: „Odzież zawsze dotyczy negocjowania naszych lęków o przyszłość. Czym jest moda, prawda? Dlatego moda się zmienia." A jaka przyszłość jest bardziej pewna, a jednak trudniejsza do rozważenia niż śmierć?
Najczęściej zadawane pytania
FAQ Taniec Śmierci Trwała Fascynacja Modą Śmiercią i Śmiertelnością
1 Czym jest Taniec Śmierci
To średniowieczna tradycja artystyczna, zwana także danse macabre, przedstawiająca szkielety prowadzące ludzi każdego stanu—królów, chłopów, papieży—ku ich nieuchronnej śmierci. To przypomnienie, że śmierć przychodzi po każdego
2 Co oznacza memento mori
Po łacinie „pamiętaj, że musisz umrzeć". To idea stojąca za biżuterią, sztuką i odzieżą, które przypominają noszącemu, że życie jest krótkie
3 Jak śmierć jest związana z modą
Projektanci od dawna używają czaszek, kości, strojów żałobnych i ciemnych romantycznych obrazów w odzieży i biżuterii. Te motywy zamieniają przerażający temat w coś pięknego, noszalnego i skłaniającego do myślenia
4 Kiedy rozpoczął się ten trend
Stroje żałobne i biżuteria memento mori sięgają stuleci wstecz—wiktoriańczycy słynęli z noszenia czarnych jak gagat strojów żałobnych i biżuterii z włosów. Motywy czaszek trafiły na wybieg w latach 70. i 90. w erze punka, a następnie u projektantów takich jak Alexander McQueen
5 Dlaczego ludzie są przyciągani do mody o tematyce śmierci
Pozwala ludziom wyrażać wielkie uczucia—żal, strach, ciekawość—w kreatywny sposób. Wydaje się też buntownicza i przypomina nam, by doceniać życie
6 Czy to tylko sprawa gotów
Nie. Kultura gotycka to obejmuje, ale nadruki czaszek, koronki inspirowane żałobą i biżuteria memento mori pojawiają się także w modzie głównego nurtu, haute couture i streetwearze
7 Czy noszenie czaszek lub obrazów śmierci jest brakiem szacunku
Zwykle nie—to zależy od kontekstu. Noszenie szalika z nadrukiem czaszki to co innego niż kpienie z prawdziwego pogrzebu. Bądź rozważny co do miejsca i czasu noszenia
8 Jakie są słynne przykłady
Motywy czaszek Alexandra McQueena, wiktoriańska biżuteria żałobna, koszulki z czaszkami z ery punka, moda inspirowana Día de los Muertos i murale danse macabre, które zainspirowały niezliczone nadruki
9 Jak mogę nosić ten trend ze smakiem
Zacznij od małych rzeczy—wisiorka z czaszką, czarnego detalu z koronki lub pierścienia memento mori. Połącz jeden wyrazisty element z prostą odzieżą, aby wyglądał na zamierzony, a nie kostiumowy
10 Czy można nosić ubrania inspirowane żałobą na prawdziwy pogrzeb
Przede wszystkim kieruj się życzeniami rodziny. Tradycyjna czerń